Boek: Spiral Dynamics

Spiral Dynamics - Denkfundamenten ontsluierd

Follow Max Herold on Twitter


Afgelopen maart verscheen Megatrends Nederland van Adjiedj Bakas, Sindsdien is hij veel in de publiciteit geweest en is hij een graag gezien gast in het bedrijfsleven om de blik van managers in te stellen op de toekomst.  Ik was een van de gelukkigen die zijn presentatie mocht bijwonen! Bakas schetst als trendwatcher een beeld van Nederland in 2020. De veranderingen die hij voorziet zijn ingrijpend  en vijftien jaar is kort. Wie niet snel de bakens verzet doet niet meer mee!
Adjiedj Bakas schudt ons wakker en leert ons dat de toekomst kansen biedt voor wie ze ziet! Geen geringe kansen, maar wel in een wezenlijk andere context. Een context waarbij Azië economisch dominant wordt, Europa islamiseert, economische en technologische kansen worden door de vergrijzing  gedirigeerd en het straatbeeld minder uitbundig wordt en bevolkingsgroepen hun eigen leefwereld afbakenen.

 Adjiedj Bakas is directeur van Dexter Communicatie bv, een bureau dat is gespecialiseerd in marketing van demografie. Als trendwatcher observeert en interpreteert hij ontwikkelingen in binnen- en buitenland en adviseert aan de hand daarvan het bedrijfslven en de overheid. Hij beschrijft in zijn boek Megatrends Nederland twee internationale trends en zeven trends specifiek van toepassing op Nederland.
De eerste internationale megatrend is de nieuwe economische wereldorde.
Momenteel is Amerika als enige supermacht dominant op economisch, militair en cultureel gebied. De 21ste eeuw wordt de eeuw van Azië. India en China worden de nieuwe supermachten. Daarnaast blijft Japan een rol van betekenis spelen. Rond het midden van deze eeuw haalt China de Verenigde Staten in als grootste supermacht. De Verenigde Staten zullen naast of boven zich andere supermachten moeten dulden. Andere landen die opkomen zijn het olierijke Rusland en het grondstofrijke Brazilië. Drie van de zes supermachten liggen daarmee in Azië!

De strijd tussen christendom en islam is de tweede internationale megatrend.
Het is de vraag hoe deze strijd zich zal ontwikkelen. Bakas ziet twee realistische scenario's. Naast de mogelijkheid van een eeuw vol strijd  bestaat de kans dat West-Europa islamiseert en zich politiek, economisch en cultureel gaat richten op Noord-Afrika en Turkije. Enkele aanwijzingen hiervoor zijn de ontgroening en vergrijzing van christenen in West-Europa, de jeugd is met name in de steden in toenemende mate islamitisch, het hoge aspiratieniveau onder de kinderen en kleinkinderen van islamitische immigranten en het ontbreken van vechtlust en nationalisme bij de inheemse bevolking.

Na twee internationale trends dan nu een overzicht van zeven megatrends die specifiek van toepassing zijn op Nederland.

Allereerst is er de ontwikkeling van Nederland als natiestaat naar nieuwe tribalisering.
Het belang van ons land als staat neemt af en het belang van de bevolkingsgroep of ‘stam' zal toenemen. In de afgelopen decennia leek het alsof de schotten van de verzuiling werden afgebroken. De ontzuiling, de migratie van het platteland naar de steden en de immigratie van nieuwe Nederlanders creëerden meer menging, maar het werd geen smeltkroes. Bakas spreekt in plaats daarvan van een salade. Ieder onderdeel van de salade behield zijn eigen identiteit. De smeltkroes bleef het egalitaire ideaal, maar iedereen besefte dat dit onhaalbaar was en berustte daarin. De senioren die deels in Nederland en deels in het buitenland wonen worden een invloedrijke stam. Ook jongeren zullen zich steeds meer op het buitenland oriënteren. In die zin is er sprake van een dubbele loyaliteit. Die dubbele loyaliteit zien we natuurlijk ook bij de immigranten. Bakas noemt dit ‘glokalisering'.  Een grotere gerichtheid op het buitenland gaat samen met een opwaardering van het lokale.

Ontwikkelingen in technologie, spiritualiteit en milieu vormen de tweede nationale megatrend.
De integratie van technologische vindingen zet door. Onder invloed van de eisen vanuit de groeiende seniorenmarkt zullen ICT-toepassingen in huis toenemen (domotica). Ons voedsel verandert. We krijgen te maken met  ‘functional food', voedsel dat aansluit op de medische eisen die de consument eraan stelt. Veel wordt ook verwacht van genetisch gemodificeerd voedsel. De gezondheidszorg richt zich op de toepassingsmogelijkheden van stamcellen en de mogelijkheden om zintuigen te vervangen. Ook komen er meer apparaten op de markt waarmee mensen hun eigen gezondheid kunnen monitoren. Dat schept mogelijkheden voor vroegdiagnostiek, waardoor ook het werk van huisartsen en specialisten verandert.

Door integratie van patiënteninformatie, verbeterde planning, ontwikkeling van minimaal invasieve technieken en farmacologische mogelijkheden komen lange ziekenhuisopnames minder vaak voor. Technologie verandert verder ons leven! Hierdoor ontstaat ook een reactie naar nostalgie en huiselijkheid. Mede onder invloed van onveiligheidsgevoelens wordt het huis weer een rustpunt. Cocoonen neemt toe! In tijden van jachtigheid en nieuwe technologie hechten mensen ook steeds meer waarde aan 'welness', een mengeling van welzijn, welbevinden, persoonlijke verzorging, ontspanning en onthaasting. We willen meer bewegen, er goed uitzien - eventueel met behulp van de plastisch chirurg - en vaker de natuur in.

Religie is terug.
Veel Nederlanders geloven dat er iets is tussen hemel en aarde. Bakas stelt dat het besef lijkt door te dringen dat de fundamentalistische islam alleen bestreden kan worden met een ander geloof. Hij voorspelt dat pinkstergemeenten en charismatisch katholicisme de toekomst gaan bepalen. Ze zijn evangeliserend ingesteld en verbinden geloof in wonderen, spiritualiteit en bekering aan waardering voor wereldse, materiële en technologische ontwikkelingen. Daarmee zijn ze tegelijkertijd modern en conservatief.

Het wordt steeds warmer. Watermanagement wordt daardoor belangrijker.
Tegelijk gaat dardoor ons leven zich meer buiten afspelen. Bakas spreekt over de latinisering van onze cultuur. We vermaken ons buiten. Meer aandacht voor uiterlijk en persoonlijke verzorging zijn het gevolg.

De derde nationale megatrend is de beweging van laissez faire naar een veiligheidsobsessie. Criminaliteit en gevoelens van onveiligheid worden niet langer genegeerd. We nemen het recht in eigen hand: burgerwachten, particuliere bewakingsdiensten en ommuurde buurten (‘gated communities') winnen terrein. Er Begrip voor asocialen, junks en daklozen kalft af. Nederlanders willen dat deze lieden uit hun omgeving worden geweerd.  Het oplaaiende terrorisme heeft Nederland ook alerter gemaakt.

Vervolgens gaan we van overheidscontrole naar het einde van de verzorgingsstaat. Overheidsbemoeienis neemt af. De burger neemt meer eigen verantwoordelijkheid. We zien een terugkeer naar het gezin waar de zorg voor elkaar, de kinderen en de bejaarde ouders wordt opgepakt. De druk op de gezondheidszorg neemt hierdoor af. Wel ontstaat een klassenverschil. Wie het kan betalen kan de zorg kopen. In ons werk nemen we het lot in eigen hand. We gaan in grote getale freelance werken, dus als zelfstandig ondernemer. Voor onze loopbaan worden we daardoor minder afhankelijk zijn van managers. Ook onder jongeren is veel diversiteit. Ze laten zich niet meer te definiëren in subculturen, maar zijn individueler ingesteld.

Trend vijf leidt ons van corporatieve democratie naar aandeelhoudersdemocratie.
Het vastgeroeste openbaar bestuur roept steeds meer ergernis op. De kiezers herkennen zich minder in de traditionele partijen. De oude links-rechts-tegenstellingen worden vervangen door de tegenstelling oude versus nieuwe politiek. De oude afstandelijke, corporatief ingestelde machthebbers worden vervangen door iconen van de burgers zelf.  ‘One-issue partijen' met een charismatische leider komen op. Gevoelens van ontheemding leiden tot een behoefte aan nieuwe helden, nieuwe idolen. De nieuwe politieke popsterren verkleinen de afstand tussen politiek en burger. De kloof tussen burger en politiek te verkleinen - door bijvoorbeeld de gekozen burgemeester te introduceren - is een van de grote uitdagingen voor het openbaar bestuur.

Van het Argentiniëmodel naar het nieuw VOC-model is de zesde vaderlandse megatrend.
Nederland wordt in de komende eeuw een slaapland. Kenmerken daarvan zijn: stabiel, vergrijsd, niet innovatief, in geen enkel opzicht excellerend, middelmatig presterend, levend van beleggingen uit betere tijden. Argentinië was tachtig jaar geleden een van de acht rijkste landen ter wereld. Het werd een slaapland. Er werden verkeerde economische keuzes gemaakt. Momenteel staat het land er dramatisch voor. Hoe Nederland zich zal ontwikkelen  hangt in sterke mate af van de jongeren. Economisch de bakens verzetten is onontkoombaar. Kansrijke markten zijn er zeker: pret (pensionado's), toerisme (Azië), biotechnologie, financieel en beleggingscentrum, ICT (domotica), kennis- en educatief centrum,  watermanagement, welness en zorg, land- en tuinbouw, vestigingsplaats voor internationale instellingen.

De zevende en laatste trend is die van calvinisme naar Aziatisering, islamisering en deseksualisering.
Bakas stelt dat de oude calvinistische waarden als spaarzaamheid, beperkt levensgenot en soberheid zijn verdwenen uit ons land. Daardoor ontstaat ruimte voor nieuwe leefstijlen uit andere culturen. Nederland ondergaat een proces van dubbele verkleuring. Zowel de bevolking als het toerisme verkleuren. Door de economische bloei in Azië zullen de Aziaten met hordes Europa komen bezoeken. Vooral in de grote steden zal de islam steeds meer het straatbeeld gaan bepalen. Dit zal leiden tot een teruggang in de vrouwenemancipatie, in openlijke homosexuele leefstijlen en in de scheiding van kerk en staat.

Deze ontwikkelingen zullen veel losmaken bij de autochtone bevolking. Velen zullen zich terugtrekken in een eigen beschermde omgeving. De diepe verdeeldheid over de plek van de islam in ons land houdt volgens Bakas de komende decennia aan en verscherpt nog meer. Seks en bloot zijn onderdeel geworden van onze cultuur. Dat gaat veranderen onder invloed van de islam en de toenemende religiositeit onder jongeren. Seks wordt uit het publieke domein gehaald.

Bakas schetst ons een toekomstbeeld waar we niet omheen kunnen. Dat Nederland veranderd is niet het probleem. Wel het tempo! Voor zowel overheid als bedrijfsleven is er werk aan de winkel. We praten over maar vijftien jaar! Uiteraard past relativering. Niet alles zal zich voltrekken zoals Bakas het schetst. Nu nog onbekende gebeurtenissen zullen de toekomst anders inkleuren. Denk eens aan de impact van 11 september 2001 op het toekomstbeeld vanaf dat moment.

Met Megatrends Nederland is het Adjiedj Bakas gelukt de toekomst van Nederland op een toegankelijke wijze voor het voetlicht te brengen en daarmee de dagelijkse gebeurtenissen in een lange termijnbeeld te plaatsen. Zijn boek is zeer toegankelijk, rijk geïllustreerd en verlevendigd met interviews. Kortom: een aanrader!

Bert van Ravenhorst,
hoofd Algemene Zaken gemeente Maassluis,
Augustus 2005,
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.