Niet de groep maar het individu staat centraal in de vloedgolf van workshops, cursussen en trainingen. Want ik ben OK, jij bent OK', zo luidt de boodschap overgenomen uit de wereld van transactionele analyse.

Een man, woonachtig in Mitterfelden, en klein Beiers dorpje aan de grens met Oostenrijk ziet dat echter fundamenteel anders. Zijn naam: Bert Hellinger. Waarschijnlijk weet niemand in Mitterfelden dat hier een man woont die bijna eigenhandig de koers van de psychotherapie weer aan het verleggen is naar de grote verbanden. Het is een beetje te vergelijken met een verhaaltje dat ik ooit eens in een eerdere mail vertelde.

Duizenden jaren geleden in China werd je als arts niet alleen afgerekend op het genezen van het individu maar vooral ook op het aantal zieken dat in een gemeenschap aanwezig was. Was dat er een, dan kreeg je 1 kruis in je tuin als arts, waren dat er 2, dan kreeg je 2 kruisen in je tuin en bij een bepaald aantal was het gedaan met je als arts. Zo'n type arts keek dus ook met een scherp oog naar de grotere verbanden, de relaties in het 'gemeenschapssysteem'. En of die al of niet ziekmakend waren.

Een ontmoeting Bert Hellinger is een ontmoeting met een psychotherapeut die drie dingen doet:
Ten eerste geeft hij het begrip 'geweten' een fundamentele plaats in psychologisch helende processen
Ten tweede laat hij zien hoe grotere (systemische) verbanden een individueel probleem in stand houden. Hoe je daarbij als individu gebonden zit aan iets dat boven je uit gaat.
Ten derde kun je daar aan toevoegen dat hij laat zien hoe die problemen 'tijdloos' kunnen zijn en generatie op generatie beinvloeden.

Dit lijkt allemaal wat zweverig maar wie eenmaal een workshop van Hellinger of de ervaring van familie en organisatieconstellaties heeft ondergaan/meegemaakt, weet dat die drie punten zeer tastbaar gaan worden als je met zijn techniek te maken krijgt.
Volgens Hellinger zitten de meeste mensen verstrikt in alles wat hen omringt. Het is deze verstrengeling die hem interesseert. Is er en basale relatie tussen deze verstrengeling en het gegeven dat mensen vaak worden voortgedreven op paden die heilloos en destructief zijn? Welke krachten drijven eigenlijk tot geweld depressie en dwangmatig gedrag?

Hellinger: het idee voor de familieconstellaties is ontstaan nadat ik zes jaar lang het geweten van mensen had geobserveerd. Daarbij maak ik een onderscheid naar een persoonlijk geweten en een collectief geweten.
Met betrekking tot het persoonlijke geweten, ontdekte ik dat mensen het meest worden geplaagd door schuldgevoel als zij iets hebben gedaan dat hun 'toebehoren' aan een groep in gevaar brengt. Het slechte geweten maakt dat zij er alles aan doen om de situatie te veranderen zodat zij er weer bij horen.
Onschuld is in dit geval dus niets anders dan het gevoel dat je door de groep wordt geaccepteerd, dat je er bij hoort.
Schuld is het gevoel dat je het lidmaatschap van de groep hebt verspeeld.

Dit inzicht vormt de grondslag van mijn werk.
Ik zag nog een soort geweten: een collectief geweten. Zeg maar een geweten op het niveau van het totale systeem (familie). Met familie worden overigens niet alleen bloedverwanten maar iedereen die binnen het collectieve geweten van een bepaalde groep valt. M.a.w. dit kan ook een organisatie zijn.

Dit onbewuste geweten staat vaak haaks op het persoonlijke geweten en wordt zichtbaar in de groepsdynamiek van familieconstellaties. Dit collectieve geweten heeft ook enkele kenmerken:
1. Het collectieve geweten maakt geen onderscheid tussen goed en slecht.
2. Het enige dat dit geweten nastreeft is balans.
    Een balans tussen daden, tussen geven en nemen etc.
3. Het collectieve geweten staat niet toe dat iemand van de familie wordt uitgesloten.
    Dus wat er ook gebeurt. Je blijft altijd lid van dezelfde familie op collectief niveau.

De relatie tussen het collectieve geweten en het persoonlijke geweten zit 'm met name in het uitbalanceren van daden. Er vindt vanuit het collectieve systeem als het ware een bepaalde druk op een individueel lid, plaats om de balans te herstellen. Doordat dit onbewust gebeurt zijn dit vaak pogingen die niet het gewenste effect hebben.

Laat ik eens een voorbeeld geven. Veronderstel dat iemand binnen zijn familie een schuld heeft gecreeerd doordat hij iemand heeft bestolen, verraden of nog erger, waardoor hij op basis van zijn persoonlijk geweten buiten de familie valt. Het collectieve geweten staat echter niet toe dat iemand wordt uitgsloten. Wat er dan gebeurt is dat een familielid van een nakomende generatie de schuld op zich neemt. Dit doet hij door de daad van zijn 'voorganger' te herhalen. Dit familielid identificeert zich sterk met het uitgesloten, vergeten of ontkende familielid. Veel van wat tot ziekte, zelfmoord of ernstige ongelukken leidt, is het gevolg van het feit dat een onschuldig familielid onbewust de plaats van een schuldige inneemt, diens lot overneemt. Het lijkt er op alsof dit onschuldige familielid letterlijk een last overneemt van de eerdere persoon die de daad beging. Hier zit dus ook het gebrek in het 'oplossingsmechanisme'.

Het is meer een poging van het collectieve geweten om de balans te herstellen. Helaas werkt dit niet. Er wordt niets opgelost. Het enige wat gebeurt is dat de daad steeds weer opnieuw, van generatie op generatie, wordt herhaald. De familietragedies die hierdoor ontstaan zijn dus het resultaat van een wisselwerking tussen het persoonlijke en het collectieve geweten.

Hoe los je een probleem op?
Stel dat oma bij de geboorte van een kind overlijdt. Vaak veroorzaakt dit zoveel leed en angst in de familie dat oma liever wordt vergeten. Wanneer we twee of drie generaties verder zijn, kan het zijn dat een familielid - bijvoorbeeld de kleindochter - de onbedwingbare neiging heeft om zelfmoord te plegen. Wanneer ik met deze vrouw en haar familieleden een familieconstellatie doe vraag ik haar om voor haar familieleden - en ook voor zichzelf - een aantal mensen (niet de familieleden zelf maar plaatsvervangers) intuitief in de ruimte op te stellen waar we aanwezig zijn.

Door dit zonder veel nadenken te doen, stelt zij zich in verbinding met een groter veld, het collectieve geweten. Wat je dan vaak ziet, is dat alle mensen in dezelfde richting kijken, naar een familielid dat uitgesloten is. Wanneer ik op die plek iemand neerzet, geeft dat een enorme opluchting. Vooral bij degene die zich van het leven wil beroven. Zij voelt een sterke band en aantrekking naar haar 'oma'. Ik vraag haar dan om 'oma' door middel van woorden duidelijk te maken dat zij er mag zijn, zodat zij haar plek binnen de familie weer kan innemen waar ze generaties eerder 'liever werd vergeten'. Hierdoor wordt de balans hersteld en hoeft de kleindochter haar plaats niet meer in te nemen. Vervolgens vraag ik de overleden grootmoeder het kleinkind te zeggen dat het goed is dat zij voortleeft en dat zij ook haar eigen plaats in de familie mag innemen. Hiermee wordt de verstrengeling verbroken en zijn beide vrij. Het geweldige hierbij is dat plaatsvervangers de energie van het systeem oppikken en daardoor gestuurd worden. Hierdoor zeggen ze dingen of maken ze bewegingen maken die ze zelf normaal gesproken niet zouden doen.

Na afloop blijkt de toeschouwer/hoofdrolspeler vaak bevrijd van lasten die hij zijn het leven heeft meegesjouwd.
Belangrijk is dus het zien van de grote verbanden. Het enige dat je als begeleider doet is stil en aandachtig zijn. Vragen stel je alleen over feiten niet over emoties: hoeveel broers en zussen heb je? Is er iemand in de familie gestorven? Zijn er bepaalde geheimen, abortussen, alcoholisme, ongelukken of andere tragedies?

Tot slot.
Tijn Touber (verslaggever van het blad Ode) vertelde nog ergens anders in het zelfde blad een mooi afsluitend verhaal.
Hellinger zette ooit eens in de therapeutische constellaties die hij doet Palestijnen en joden tegenover elkaar. Het enige gevoel dat na verloop aan beide zijden aanwezig bleef, was diepe rouw. Toe Hellinger hen vroeg wat zij van die ander wilden, was dat niets anders dan dat de ander erkende hoeveel zij hadden geleden. Geen van de beide kampen wilde land, wraak of zelfs excuses. Slechts het verlangen om te worden erkend in wat is: pijn en rouw.